Romantyczna pułapka w sercu miasta.
Rozbudowa Fundacji Cartier w Paryżu według projektu Atelier Jean Nouvel.
W październiku ubiegłego roku zakończyła się 10-letnia przebudowa nowej siedziby Fondation Cartier pour l’art contemporain w Paryżu. Dzieło ponownie powierzono Atelier Jean Nouvel, który również w 1994 roku wraz z projektował pierwotną siedzibę fundacji, ale w przeciwieństwie do obecnej, dawna bryła ze szkła i stali nie była osadzona w historycznym kontekście. Oddanie nowego budynku do użytku poprzedziła wystawa zaprezentowana podczas Biennale Architektury w Wenecji, w trakcie której mogliśmy wysłuchać opowieści Jeana Nouvela o koncepcji oraz wyzwaniach, jakie historia postawiła współczesności.
Budynek Palais Royal powstawał w latach 1854-1855 na samym początku rewolucyjnych zmian i przebudowy miasta powierzonej baronowi Georgesowi Haussmannowi przez Napoleona III. Został zaprojektowany przez architektów Charles Percier i Pierre Fontaine zgodnie z założeniami modernizacji urbanistycznej Paryża, która przekształciła dawne miasto w miasto nowoczesności. Podobnie Jean Nouvel przekształcił dawny, zabytkowy budynek w stylu passé w przestrzeń przyszłości - miejsce dialogu architektury ze sztuką oraz scenę dla dyskursu artystów i ich dzieł.
Tytułową pułapką dla zespołu architektów była zabytkowa charakterystyka budynku oraz wynikające z niej ograniczenia konserwatorskie. Bryła, oparta na planie nieregularnego trapezu, wpisuje się w strukturę historycznego kwartału miasta, nadając jej wyraźną masę, powagę i materialną ciężkość. Oparta na zasadach symetrii, szerokiej perspektywy oraz zastosowaniu elementów historyzujących, realizacja odwołuje się do języka architektury haussmannowskiej XIX-wiecznego Paryża.
Pięciokondygnacyjna konstrukcja o układzie atrialnym, wykonana z wapienia, charakteryzuje się parterową kolumnadą biegnącą wzdłuż całej elewacji, nad którą rozwija się pasmowy taras. Wyższe kondygnacje kształtowane są poprzez rytmiczny układ okien i balkonów francuskich, wprowadzający regularność i porządek fasady. Istotnym uwarunkowaniem projektowym była złożona historia przekształceń obiektu, podlegającego modyfikacjom na przestrzeni blisko 200 lat, co znacząco ograniczało możliwość wprowadzenia nowych rozwiązań przestrzennych i konstrukcyjnych, a także jego historyczne położenie.
Budynek poddano interwencji typu adaptive reuse, polegającej na redefinicji dawnych przestrzeni atrialnych poprzez ich zachowanie i częściowe scalenie z tkanką, przy jednoczesnym zachowaniu historycznej struktury Palais Royal. Operacja ta umożliwiła zwiększenie strefy użytkowej bez naruszenia pierwotnej kompozycji bryły. Kluczowym zabiegiem było przekształcenie pustek atrialnych w przestrzenie hybrydowe o charakterze ekspozycyjno-cyrkulacyjnym, które zostały włączone w nowy mobilny system wielopoziomowego kontinuum przestrzennego. Atria zamknięto przeszklonymi stropami na wysokości trzeciej kondygnacji, tworząc w ich obrębie przestrzeń dla systemu ruchomych platform.
Wnętrze Fundacji Cartier przygotowane zostało pod funkcje wystawowe o powierzchni 6500 m², z czego obszar aż 1200 m² zagospodarowany został na pięciu mobilnych platformach ekspozycyjnych. Stały się one ideowym sercem budynku i mają możliwość poruszania się pomiędzy kondygnacjami na rozpiętości 11 metrów oraz mogą być ustawione na 11 różnych poziomach, w zależności od aktualnego projektu wystawy, co pozwala dowolnie otwierać i zamykać przestrzenie ekspozycyjne. Dodatkowo rozbudowa pozwoliła osiągnąć 8500 m² powierzchni dostępnej dla publiczności, w tym miejsce na audytorium dla 110 osób, księgarnię, przestrzeń edukacyjną o powierzchni 300 m², biura, bar oraz restaurację.
Haussmann zakładał, iż Paryż należało przewietrzyć, zjednoczyć i upiększyć. Miasto potrzebowało takiej przemiany dla utrzymania higieny, spójności estetycznej i porządku urbanistycznej tkanki. Paryż jako przykład takich zmian spotykał się z krytyką ze względu na wyraźną sztuczność i określany był jako miasto-spektakl. Tej sztuczności z trudem szukać w najnowszej adaptacji Nouvela.
Surowa kompozycja ruchomych platform opartych na słupach będących jednocześnie rdzeniami technicznymi dla systemów podnoszących i opuszczających je w zestawieniu z arkadowymi atriami buduje napięcie między techniką i romantyzmem. Tak powstaje wewnętrzna „maszyna”, która wpisuje się w rysunek historycznych murów. Rytmiczna kompozycja Palais Royal zyskała wnętrze, które zmusza do ruchu, wymiany energii i twórczej pracy. Zderzono tu wiele kontrastów, które już funkcjonują w trójwymiarowej przestrzeni i stają się swoistym płótnem dla sztuki. Gra światła na taflach struktur dzięki licznym fasadowym przeszkleniom tworzy bogaty repertuar haptycznych doznań dla widza, który odwiedza Fondation Cartier pour l’art contemporain w poszukiwaniu sztuki, kultury i nowych doznań. Nouvel podkreśla również przystosowanie ogromnej skali wnętrza budynku do ludzkiej skali i kluczowych potrzeb. Okna i otwarta kubatura sprawiają, że zaciera się granica między strefami ekspozycji, komunikacji i percepcją użytkownika. Atelier Jean Nouvel zdaje się znajdować w procesie reaktywacji odpowiedzi na pytania współczesnej architektury - także te, które jeszcze nie zostały postawione - tworząc przestrzenie odpowiadające na przyszłe oczekiwania i pobudzające wyobraźnię. Posadzki, ściany, ciągi komunikacyjne sprawiają wrażenie natchnionych, a metaforyczna pułapka z tytułu staje się ze względu na wyraźną sztuczność. Człowiek łaknie sztuki, a nowa przestrzeń Fundacji Cartier zaprasza i czeka w ciszy.
