Romantyczna pułapka w sercu miasta -
Rozbudowa budynku Fundacji Cartier w Paryżu według projektu Atelier Jean NouvelW październiku ubiegłego roku zakończyła się 10-letnia przebudowa nowej siedziby Fondation
Cartier pour l’art contemporain w Paryżu. Dzieło ponownie powierzono Atelier Jean Nouvel,
który również w 1994 roku wraz z projektował pierwotną siedzibę fundacji, ale w
przeciwieństwie do obecnej, dawna bryła ze szkła i stali nie była osadzona w historycznym
kontekście. Oddanie nowego budynku do użytku poprzedziła wystawa zaprezentowana
podczas Biennale Architektury w Wenecji, w trakcie której mogliśmy wysłuchać opowieści
Jeana Nouvela o koncepcji oraz wyzwaniach, jakie historia postawiła współczesności.
Budynek Palais Royal powstawał w latach 1854-1855 na samym początku rewolucyjnych zmian
i przebudowy miasta powierzonej baronowi Georgesowi Haussmannowi przez Napoleona III.
Został zaprojektowany przez architektów Charles Percier i Pierre Fontaine zgodnie z
założeniami modernizacji urbanistycznej Paryża, która przekształciła dawne miasto w miasto
nowoczesności. Podobnie Jean Nouvel przekształcił dawny, zabytkowy budynek w stylu passé
w przestrzeń przyszłości - miejsce dialogu architektury ze sztuką oraz scenę dla dyskursu
artystów i ich dzieł.
Widok na północną oraz wschodnią fasadę Palais Royal przy Rue Saint-Honoré
Tytułową pułapką dla zespołu architektów była zabytkowa charakterystyka budynku oraz
wynikające z niej ograniczenia konserwatorskie. Bryła, oparta na planie nieregularnego trapezu,
wpisuje się w strukturę historycznego kwartału miasta, nadając jej wyraźną masę, powagę i
materialną ciężkość. Oparta na zasadach symetrii, szerokiej perspektywy oraz zastosowaniuelementów historyzujących, realizacja odwołuje się do języka architektury haussmannowskiej
XIX-wiecznego Paryża.
Pięciokondygnacyjna konstrukcja o układzie atrialnym, wykonana z wapienia, charakteryzuje
się parterową kolumnadą biegnącą wzdłuż całej elewacji, nad którą rozwija się pasmowy taras.
Wyższe kondygnacje kształtowane są poprzez rytmiczny układ okien i balkonów francuskich,
wprowadzający regularność i porządek fasady. Istotnym uwarunkowaniem projektowym była
złożona historia przekształceń obiektu, podlegającego modyfikacjom na przestrzeni blisko 200
lat, co znacząco ograniczało możliwość wprowadzenia nowych rozwiązań przestrzennych i
konstrukcyjnych, a także jego historyczne położenie.
Wnętrze przestrzeni ekspozycyjnej zabudowanego atrium, ruchoma platforma
Budynek poddano interwencji typu adaptive reuse, polegającej na redefinicji dawnych
przestrzeni atrialnych poprzez ich zachowanie i częściowe scalenie z tkanką, przy
jednoczesnym zachowaniu historycznej struktury Palais Royal. Operacja ta umożliwiła
zwiększenie strefy użytkowej bez naruszenia pierwotnej kompozycji bryły. Kluczowym
zabiegiem było przekształcenie pustek atrialnych w przestrzenie hybrydowe o charakterze
ekspozycyjno-cyrkulacyjnym, które zostały włączone w nowy mobilny system
wielopoziomowego kontinuum przestrzennego. Atria zamknięto przeszklonymi stropami na
wysokości trzeciej kondygnacji, tworząc w ich obrębie przestrzeń dla systemu ruchomych
platform.Wnętrze Fundacji Cartier przygotowane zostało pod funkcje wystawowe o powierzchni 6500 m²,
z czego obszar aż 1200 m² zagospodarowany został na pięciu mobilnych platformach
ekspozycyjnych. Stały się one ideowym sercem budynku i mają możliwość poruszania się
pomiędzy kondygnacjami na rozpiętości 11 metrów oraz mogą być ustawione na 11 różnych
poziomach, w zależności od aktualnego projektu wystawy, co pozwala dowolnie otwierać i
zamykać przestrzenie ekspozycyjne. Dodatkowo rozbudowa pozwoliła osiągnąć 8500 m²
powierzchni dostępnej dla publiczności, w tym miejsce na audytorium dla 110 osób, księgarnię,
przestrzeń edukacyjną o powierzchni 300 m², biura, bar oraz restaurację.
Widok uniesionej nad kondygnacje platformy z perspektywy parteru
Haussmann zakładał, iż Paryż należało przewietrzyć, zjednoczyć i upiększyć. Miasto
potrzebowało takiej przemiany dla utrzymania higieny, spójności estetycznej i porządku
urbanistycznej tkanki. Paryż jako przykład takich zmian spotykał się z krytyką ze względu na
wyraźną sztuczność i określany był jako miasto-spektakl. Tej sztuczności z trudem szukać w
najnowszej adaptacji Nouvela.
Surowa kompozycja ruchomych platform opartych na słupach będących jednocześnie
rdzeniami technicznymi dla systemów podnoszących i opuszczających je w zestawieniu z
arkadowymi atriami buduje napięcie między techniką i romantyzmem.Tak powstaje
wewnętrzna „maszyna”, która wpisuje się w rysunek historycznych murów. Rytmiczna
kompozycja Palais Royal zyskała wnętrze, które zmusza do ruchu, wymiany energii i twórczej
pracy. Zderzono tu wiele kontrastów, które już funkcjonują w trójwymiarowej przestrzeni i stająsię swoistym płótnem dla sztuki. Gra światła na taflach struktur dzięki licznym fasadowym
przeszkleniom tworzy bogaty repertuar haptycznych doznań dla widza, który odwiedza
Fondation Cartier pour l’art contemporain w poszukiwaniu sztuki, kultury i nowych doznań.
Nouvel podkreśla również przystosowanie ogromnej skali wnętrza budynku do ludzkiej skali i
kluczowych potrzeb. Okna i otwarta kubatura sprawiają, że zaciera się granica między strefami
ekspozycji, komunikacji i percepcją użytkownika. Atelier Jean Nouvel zdaje się znajdować w
procesie reaktywacji odpowiedzi na pytania współczesnej architektury - także te, które jeszcze
nie zostały postawione - tworząc przestrzenie odpowiadające na przyszłe oczekiwania i
pobudzające wyobraźnię. Posadzki, ściany, ciągi komunikacyjne sprawiają wrażenie
natchnionych, a metaforyczna pułapka z tytułu staje się ze względu na wyraźną sztuczność.
Człowiek łaknie sztuki, a nowa przestrzeń Fundacji Cartier zaprasza i czeka w ciszy.
