Architektura konstruktywizmu i awangardy – Konstantin S. Mielnikow
Konstruktywizm swoje pierwsze kroki stawiał w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Jego największy rozkwit przypada na lata 20. i 30. XX wieku. Idea konstruktywizmu sprowadza się do połączenia technologii i inżynierii w duchu awangardowej, utopijnej propagandy, zastosowania podstawowych form geometrycznych w celu uzyskania zamierzonego efektu formalnego oraz opierania się na logice konstrukcji i kompozycji. Przykładem idealnie obrazującym to, jak chciano budować i co w architekturze było mile widziane, jest Pomnik III Międzynarodówki Władimira Tatlina (proj. 1919 r.). Mamy tu do czynienia z utopijną wizją 400-metrowej wieży, która miała przewyższyć Wieżę Eiffla nie tylko wysokością, ale również skomplikowaną konstrukcją i nowymi rozwiązaniami technologicznymi. Schodząc jednak na ziemię, warto naszą uwagę poświęcić budynkom, których projekty miały szansę zostać zrealizowane. Mimo że są skromniejszą odpowiedzią na postulaty konstruktywizmu, stanowią świetne przykłady awangardowego budownictwa XX wieku, które warto sobie przypomnieć.
Pierwszym przywołanym tutaj, i prawdopodobnie dziś nieco zapomnianym, budynkiem Mielnikowa jest pawilon radziecki na Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu w 1925 roku. Choć budynek nie zdobył głównej nagrody i nie pokonał projektu Józefa Czajkowskiego reprezentującego Polskę, zebrał jednak równie pozytywne opinie i znalazł się wśród faworytów. Sam El Lissitzky takimi słowami skomentował pawilon: „Pierwszym budynkiem, który dostarczył czystych dowodów na to, że architektura się odradza, był sowiecki pawilon na wystawie w Paryżu w 1925 roku, zaprojektowany przez Mielnikowa. Zestawienie radzieckiego pawilonu z innymi projektami międzynarodowymi odsłoniło w rażący sposób fundamentalną różnicę w podejściu i koncepcji, jaka uosabiała się w architekturze radzieckiej. Projekt Mielnikowa ukazuje formalną gałąź radykalnego frontu w architekturze – grupę, której pierwszorzędnym celem było wyklarowanie odpowiedniego wyobrażenia utylitarnej funkcji architektury”. Znakiem współczesnej architektury ZSRR, reprezentowanej przez pawilon Mielnikowa, miało być szkło, jasność i nowoczesność. W pierwszych szkicach architekt eksponował symbole radzieckie – sierp i młot, a bryła zachowywała wyraźną dynamikę. Trudno było odczytać linie podziałów fasady, a zastosowana polichromia utrudniała rozpoznanie materiału. Widoczna była również wieża, charakterystyczne załamania belek oraz rytmizacja formy. Ostatecznie projekt został politycznie wyciszony, a zachowano jedynie motywy takie jak czerwony klin, flagi i slogany. Sercem projektu stała się klatka schodowa z ukośnie belkowanym stropem. Kolory ostrej czerwieni, bieli oraz czerni zestawiono z czarno-białymi fotografiami we wnętrzu. Była to architektura odważna i wyraźnie akcentująca swój konstruktywistyczny charakter, lecz pozbawiona nadmiaru propagandowego patosu, co niewątpliwie wpłynęło na jej pozytywny odbiór.
Wśród projektów Konstantina S. Mielnikowa można wyróżnić grupę charakterystycznych budynków – klubów robotniczych i domów kultury, projektowanych na zlecenie fabryk i zakładów pracy w Moskwie. Wszystkie przywołane przykłady powstały w latach 1927–1929. Pierwszym z nich jest klub dla pracowników zakładów im. Rusakowa. To potężna, masywna bryła częściowo wykonana z betonu i cegły, oparta na formie walca, z charakterystycznymi wysuniętymi wykuszami oraz symetrycznie poprowadzonymi ciągami schodów i tarasów. Budynek przywodzi na myśl maszynę, co stanowi czytelne odniesienie do nowoczesnego społeczeństwa i architektury epoki. W rzutach można dostrzec analogie do działania kół zębatych lub nawet do anatomii dłoni i palców.
Z podobną monumentalnością mamy do czynienia w budynku klubu robotniczego fabryki Svoboda, znanego także jako Pałac Kultury Maksyma Gorkiego. Obiekt zachował się do dziś w niemal niezmienionej formie i pozostaje w bardzo dobrej kondycji. Czerwono-biała fasada pokrywa prostokątną bryłę, która pierwotnie miała być zdominowana przez symetrycznie rozmieszczone spiralne schody łączące główną salę z poziomem terenu. Ze względu na deficyt stali konstrukcję oparto jednak na kamieniu, a schody uproszczono. Z powodów finansowych zrezygnowano także z planowanego basenu w piwnicy. Podobne idee pojawiają się w kolejnych projektach, takich jak klub fabryki Kauczuk, gdzie zastosowano cylindryczne formy, dynamiczne zestawienie powierzchni wypukłych i wklęsłych oraz duże przeszklenia. Analogiczne rozwiązania można dostrzec również w budynku Moskiewskiej Szkoły Malarstwa, Rzeźby i Architektury. Projekt z 1930 roku został jednak wzbogacony o symetryczny balkon z kolumnadą, co wprowadza elementy historyzujące – takie jak gzymsy, portyki czy kolumny w porządku jońskim. Zabieg ten może budzić wątpliwości i sprawiać wrażenie stylistycznej niespójności, jednak mógł wynikać z chęci podkreślenia prestiżu instytucji.
Projekty Mielnikowa obejmują zarówno monumentalne realizacje, jak i bardziej kameralne formy. Ikonicznym przykładem jest dom własny architekta. Juhani Pallasmaa w książce „The Melnikov House” (1996) określił go jako „niezidentyfikowany obcy obiekt”, zwracając uwagę na niepokojące zestawienie brył i brak klasycznego wyrafinowania detalu. Jednocześnie podkreślał jego wyjątkowy charakter i silne oddziaływanie emocjonalne. Z powodu ograniczonego dostępu do materiałów Mielnikow zredukował formę do dwóch przenikających się cylindrów, pokrytych siatką heksagonalnych okien przypominających plaster miodu. Konstrukcja oparta została na cegle, glinie i drewnie. Wnętrze zaprojektowano bardzo funkcjonalnie, uwzględniając m.in. pracownię artystyczną. Połączenie konstruktywizmu i abstrakcji zaowocowało powstaniem formy unikatowej i ponadczasowej.
Istotną część dorobku architekta stanowią także garaże miejskie. Garaż Bakhmetevsky w Moskwie, zaprojektowany wspólnie z konstruktorem Władimirem Szuchowem, wyróżniał się przemyślaną organizacją ruchu oraz funkcjonalnym podziałem przestrzeni. Budynek o ukośnej formie i charakterystycznych okrągłych oknach został wykonany z czerwonej cegły. Po latach zaniedbań został odrestaurowany i w 2008 roku przekształcony w galerię sztuki. Kolejnym przykładem jest garaż Novo-Ryazanskaya z 1929 roku, o formie podkowy, którego układ funkcjonalny do dziś pozostaje czytelny i użyteczny. W późniejszych realizacjach widoczna jest większa powściągliwość formalna, przy jednoczesnym zachowaniu idei konstruktywizmu.
Podsumowując, należy pamiętać, że była to architektura z założenia awangardowa. Termin avant-garde, pochodzący z języka francuskiego, odnosi się do nurtów w sztuce XX wieku zakładających odrzucenie dotychczasowych schematów. W architekturze oznaczało to poszukiwanie nowych rozwiązań formalnych, funkcjonalnych i ideowych. Twórczość Mielnikowa w pełni wpisuje się w te założenia, mimo trudnych realiów epoki – niedoboru materiałów i ograniczeń finansowych. Jego realizacje stanowią wyjątkowe świadectwo próby budowania nowej tożsamości poprzez architekturę. To unikatowy przykład konstruktywizmu, który zdecydowanie zasługuje na ponowne odkrycie i przywrócenie należnego mu miejsca w historii architektury.
